OPOWIEŚCI, KTÓRYMI ŻYJEMY
Trzeciego dnia Szkoły Letniej nasza uwaga przesunęła się ku narracji, perspektywie i sile formy. Opowieści nie tylko opisują świat — współdecydują o tym, kto staje się widzialny, czyje doświadczenia zapisują się w historii i w jaki sposób możemy wyobrazić sobie zmianę społeczną.
- Sztuka opowiadania
Short Story Masterclass z Archilem Kikodze
Pisarz Archil Kikodze poprowadził warsztat poświęcony pisaniu jako sztuce obserwacji, wyboru i nadawania formy doświadczeniu. Punktem wyjścia były między innymi literackie inspiracje Francisco Coloane i jego „Marine Method” — przekonanie, że na każdą sytuację można spojrzeć jak na łódź: zamkniętą przestrzeń, w której spotykają się ludzie, napięcia i historie. Taką „łodzią” może być klasa, rodzinny obiad czy korek uliczny.
Rozmowa koncentrowała się na kilku zasadniczych elementach krótkiej formy. Pisanie zaczyna się od czytania, ciekawości samego siebie i uważnego gromadzenia obserwacji — osobisty dziennik może stać się swoistą „skarbonką” przyszłych historii. Dobre opowiadanie wymaga kondensacji: często skupia się wokół momentu inicjacji lub przełomu i kończy dokładnie na progu, za którym życie bohatera nie będzie już takie samo.
Praca nad formą oznacza również świadomość, że postaci miały swoje życie, zanim rozpoczęła się opowiadana historia; powściągliwość w używaniu metafor; nieuleganie pokusie wykorzystywania literatury do osobistych porachunków; a także gotowość do powierzania tekstu zaufanym pierwszym czytelnikom i redaktorom. Styl nie musi być czymś z góry wymyślonym — wyłania się z praktyki pisania.
- Literatura, władza i punkt widzenia
The Stories We Live By: Literature, Narrative, and the Way We See the World z Moniką Herceg
Wykład i dyskusja z Moniką Herceg dotyczyły sposobów, w jakie narracje literackie kształtują rzeczywistość społeczną, polityczną i relacje płci. Punktem wyjścia był esej Ursuli K. Le Guin The Carrier Bag Theory of Fiction, podważający dominujący model opowieści zbudowanej wokół bohatera, podboju i zwycięstwa. W rozmowie pojawiły się także teksty i idee Swietłany Aleksijewicz, Chimamandy Ngozi Adichie, George’a Orwella i Judith Butler.
Jednym z ważnych tematów była zdolność młodszych pokoleń kobiet do coraz wyraźniejszego rozpoznawania patriarchalnych struktur wpisanych w język i opowieści. Rozmawialiśmy także o materialnych warunkach pisania. Kobiety nadal wykonują nieproporcjonalnie dużą część pracy opiekuńczej — nad dziećmi, osobami starszymi i chorymi — oraz codziennej pracy domowej, co bezpośrednio wpływa na ich doświadczenie czasu, a więc również na możliwość tworzenia.
Podobne ograniczenia mają wymiar ekonomiczny. Ubóstwo pozbawia ludzi nie tylko możliwości uczestniczenia w kulturze i sztuce, ale także możliwości ich tworzenia.
Rozmowa dotyczyła również tego, jak perspektywa, rytm oraz świadomie pozostawiona cisza pozwalają przekształcać doświadczenie w literaturę. Powracało pytanie o czas i przestrzeń potrzebne do opowiedzenia doświadczenia — i o narrację jako możliwe miejsce przepracowania tego, co trudne.
- Sztuka, architektura i ciągłość miasta pogranicza
City at the Crossroads: Art and Architecture in Uzhhorod as a Borderland Experience z Rosaną Tuzhanską
Rosana Tuzhanska zabrała uczestników w wirtualną podróż po Użhorodzie, wykorzystując materiały magazynu Varosh oraz doświadczenia lokalnych organizacji i inicjatyw społecznych. Położony na przecięciu imperiów, kultur i tradycji Użhorod jest miastem, w którego przestrzeni nakładają się na siebie kolejne warstwy historii: średniowiecze, barok, secesja, czechosłowacki modernizm i architektura sowiecka.
Ważną częścią spotkania była opowieść o zakarpackiej szkole malarstwa — jej historii, ciągłości oraz współczesnych artystach rozwijających tę tradycję. Warsztat stał się punktem wyjścia do szerszej rozmowy o tym, jak miasta pogranicza mogą rozpoznawać i chronić swoje złożone dziedzictwo, nie zamieniając go w zamknięty skansen, lecz pozostając otwartymi na zmianę i przyszłość.
- Dilemma Cinema
„9 Month Contract” (2025, 79 min)
reż. Ketevan Vashagashvili (Gruzja)
Dzień zakończyliśmy pokazem filmu dokumentalnego Ketevan Vashagashvili 9 Month Contract. Jego bohaterką jest Zhana — bezdomna samotna matka, która decyduje się zostać surogatką, aby zapewnić lepszą przyszłość swojej córce Elene.
Po projekcji odbyła się rozmowa z reżyserką o macierzyńskim poświęceniu, autonomii cielesnej i ekonomicznej podatności na wykorzystanie — oraz o tym, jak warunki materialne wpływają na decyzje, które zwykliśmy postrzegać jako najbardziej osobiste.
Program Dilemma Cinema przygotowała i poprowadziła Anna Dziapshipa.
